Ізраіль

Дзяржава Ізраіль
герб	сцяг
дэвіз: "Hatikvah"
геаграфічнае месцазнаходжанне
дата ўтварэння
дзяржаўная мова:	Іўрыт,Арабская
сталіца:	Тэль-Авіў
прадстаўнік дзяржавы:
кіраўнік дзяржавы:
плошча:	22,145 км²
насельніцтва:	7,026,000 2006
шчыльнасць насельніцтва:	324 жых./км²
грашовая адзінка:	Шэкель
часавы пояс:
гімн:	"Hatikvah"
нумарныя знакі аўтамабіляў:
дамен у Інтэрнеце:	.il
міжнародны тэлефонны код:	+972
карта

ДЗЯРЖАВА ІЗРАІЛЬ, Ізраіль – дзяржава ў Азіі на Блізкім Усходзе, на ўсходнім узбярэжжы Міжземнага мора.

Плошча ў межах, вызначаных планам падзелу, – 14,1 тыс. кв. км, а разам з далучанай у перыяд араба-ізраільскай вайны 1948-1949 гадоў часткай тэрыторыі, якія меркаваліся для стварэння арабскай палесцінскай дзяржавы, – 20,7 тыс. кв. км. У чэрвені 1967 года падчас т.зв. «Шасцідзённай вайны» Ізраіль акупіраваў новыя арабскія тэрыторыі. Пасля вяртання Егіпту Сінайскага паўвострава ў 1982 году і перадачы палесцінскіх тэрыторый у сектары Газа і на Заходнім беразе ракі Іардан Палесцінскай нацыянальнай адміністрацыі, якая была створаная ў адпаведнасці з палесціна-ізраільскімі дамоўленасцямі 1993-1995 гадоў, Ізраіль працягвае ўтрымліваць вялікую частку Заходняга берагу, уключаючы Усходні Іерусалім, і сірыйскія Галанскія вышыні.

Сталіца – у студзені 1950 года кнесет абвясціў сталіцай заходнюю частку Іерусаліма, якая па Агульнай дамове 1949 года аб перамір'і паміж Ізраілем і Іарданіяй перайшла пад ізраільскі кантроль. У чэрвені 1967 года адразу пасля канца араба-ізраільскай вайны Усходні Іерусалім, акупіраваны, як і ўвесь Заходні бераг і іншыя арабскія тэрыторыі, быў заканадаўча ўключаны Ізраілем у склад сваёй тэрыторыі і аб'яднаны з заходняй часткай горада. 30 ліпеня 1980 года кнесет абвясціў «аб’яднаны» Іерусалім «вечнай і непадзельнай» сталіцай Ізраіля. Гэтая акцыя была асуджаная Саветам Бяспекі ААН (рэзалюцыя №478 ад 20 жніўня 1980). Большасць дзяржаў, у т.л. сталыя члены СБ ААН, афіцыйна не прызнаюць Іерусалім ізраільскай сталіцай. У то час як большасць ізраільскіх дзяржаўных устаноў находзіцца ў Іерусаліме, усе замежныя пасольствы размешчаныя ў Тэль-Авіве.

Афіцыйныя мовы – іўрыт і арабская, шырока распаўсюджана англійская мова. Дзяржаўнай рэлігіяй з'яўляецца іудаізм, хоць у працэсе стварэння органаў улады Ізраіля паміж урадам і рабінатам было складзена дамова аб статус-кво, якое вызначае размежаванне сфер дзейнасці свецкіх і рэлігійных інстытутаў. Апроч таго, 20% жыхароў Ізраіля – мусульмане, каля 2% – хрысціяне розных канфесій.

Насельніцтва – 7,1 млн. чалавек. З іх 5,39 млн. чал. (76%) – яўрэі, 1,45 млн. чал. (19,9%) – арабы, з іх мусульман – 1,18 млн., хрысціян – 140 тыс., друзаў – 120 тыс. Асоб іншых нацыянальнасцяў налічваецца 309 тыс. чал. Рэпатрыянты з колішняга СССР – 1,2 млн.чал. (17%).

Гісторыя

Стварэнне Ізраіля было абвешчана 14 мая 1948 у адпаведнасці з рэзалюцыяй ГА ААН 181 (II) ад 29 лістапада 1947 аб падзеле Палесціны на дзве дзяржавы – яўрэйскую і арабскую.

Дзяржаўны лад

Ізраіль з'яўляецца рэспублікай парламенцкага тыпу. Краіна не мае канстытуцыі; яе замяняюць асноўныя законы дзяржавы і асобныя заканадаўчыя акты. Вышэйшы заканадаўчы орган – кнесет (аднапалатны парламент з 120 дэпутатаў з 4-летнімі паўнамоцтвамі). Спікерам кнесета з'яўляецца Д. Іцык (сакавік 2008). Кіраўнік дзяржавы – абіраны кнесетам на 7-летні тэрмін прэзідэнт, які валодае прадстаўніцкімі паўнамоцтвамі. 13 чэрвеня 2007 года на гэты пост быў абраны Ш. Перэс. 15 ліпеня 2007 года адбылося яго афіцыйнае заступленне на пасаду.

Рэальная ўлада находзіцца ў руках урада, асноўныя рашэнні якога падлягаюць сцвярджэнню кнесетам. Актуальны склад (сакавік 2008) сфарміраваны 4 мая 2006, кіраўнік урада – Э. Ольмерт. З 1996 па 2001 гады прэм'ер-міністр абіраўся прамым усеагульным галасаваннем. 7 сакавіка 2001 года кнесет аднавіў ранейшую выбарчую сістэму – кіраўніком урада становіцца лідэр партыі, якая перамагла на парламенцкіх выбарах, ён жа прадстаўляе новы кабінет міністраў на сцвярджэнне кнесету. Паколькі дагэтуль не адной ізраільскай партыі не атрымоўвалася заваяваць абсалютнай парламенцкай большасці (61 месца ў кнесеце), усе кабінеты фармаваліся на кааліцыйнай аснове.

У Ізраілі існуе шматпартыйная сістэма. 28 сакавіка 2006 году адбыліся датэрміновыя выбары ў кнесет 17-га склікання, перамогу на якіх атрымала партыя «Кадзіма», створаная ў лістападзе 2005 года былым прэм'ер-міністрам А. Шаронам. На сакавік 2008 урадавая кааліцыя складаецца з прадстаўнікоў партый «Кадзіма», «Авада», ШАС і «Гіль».

Знешняя палітыка

Галоўным фактарам, які вызначае ізраільскую знешнепалітычную палітыку, застаецца клопат аб забеспячэнні бяспекі дзяржавы ва ўмовах неўрэгуляванасці адносін з арабскімі суседзямі, процідзеянне тэрарызму. Ізраіль здзяйсняе маштабныя будаўнічыя працы на Заходнім беразе р. Іардан па стварэнні т.зв. «ахоўнай сцяны», якая закліканая стварыць пояс бяспекі для Ізраіля, адсякаючы ад ПНА значныя ўчасткі тэрыторыі. У Ізраілі працягваюць зыходзіць з неабходнасці захавання сваёй ваенна-стратэгічнай перавагі ў рэгіёне. Адну з асноўных небяспек для краіны, а таксама для стабільнасці ўсяго рэгіёна ізраільскае кіраўніцтва ў цяперашні час угледжвае ў ісламскім фундаменталізме, палітычным экстрэмізме і тэрарызме. У гэтым плане адмысловую заклапочанасць ізраільцян выклікае пагроза ад Ірана і Сірыі.

У маі 2003 Ізраіль пад ціскам ЗША і іншых удзельнікаў «квартэта» міжнародных пасярэднікаў у якасці асновы для блізкаўсходняга ўрэгулявання афіцыйна прыняў план «дарожная карта», суправадзіўшы сваю згоду 14 ўмовамі. У верасні 2005 Ізраіль ажыццявіў у аднабаковым парадку вывад сваіх войскаў і эвакуацыю паселішчаў з сектара Газы.

У ліпені-жніўні 2006 у адказ на ўзброеныя вылазкі экстрэмістаў «Хізбалы» на ізраільска-ліванскай мяжы і ракетныя абстрэлы гарадоў у паўночнай частцы Ізраіля ізраільскае войска правяло буйнамаштабную ваенную аперацыю ў Ліване і падвергла масіраваным авіяналётам населеныя пункты і сродкі камунікацыі на ліванскай тэрыторыі. Не дасягнуўшы пастаўленых у пачатку вайны мэт, урад Ізраіля змушаны быў пагадзіцца на размяшчэнне на прымежнай з Ізраілем тэрыторыі пашыранага кантынгенту УСААНЛ і падраздзяленняў ліванскага войска ў адпаведнасці з рэзалюцыяй №1701 СБ ААН і вывесці войскі з Лівана. Страты ізраільскага боку склалі 119 вайскоўцаў і 43 мірных жыхара.

Улетку 2006 у адказ на выкраданне ізраільскага вайскоўца Ізраіль ажыццявіў ваенную аперацыю супраць руху ХАМАС у сектары Газа.

У знешняй палітыцы Ізраіль арыентуецца на цесныя сувязі з ЗША. Адмысловыя адносіны паміж двума краінамі аформленыя ў 1981 «Мемарандумам аб паразуменні ў вобласці стратэгічнага супрацоўніцтва». ЗША застаюцца галоўным пастаўшчыком ваеннай дапамогі (у 2005 – 2,862 млрд.дол.), асноўным контрагентам ва ўзгадненні падыходаў да рэгіянальных і міжнародных праблем, аказваюць палітыка-дыпламатычную падтрымку Ізраілю ў ААН і іншых міжнародных форумах.

Еўропа з'яўляецца для Ізраіля натуральным аб'ектам прыцягнення і найбуйнейшым гандлёвым партнёрам – на яе долю прыпадае 31% ізраільскага экспарту і каля 40% імпарту. Галоўным раздражняльнікам у адносінах паміж Ізраілем і ЕС застаецца імкненне ЕС праводзіць энергічную лінію ў БУУ, якую Іерусалім успрымае як незбалансаваную, праарабскую.

Дынамічна развіваецца супрацоўніцтва Ізраіля з Турцыяй, Індыяй, Кітаем.

Лінія Ізраіля ў ААН нацэленая на змену падыходу гэтай арганізацыі да Ізраіля, здыманне з павесткі дня ААН блока блізкаўсходніх рэзалюцый, якія асуджаюць палітыку Ізраіля і яго сілавыя акцыі супраць палесцінцаў.

Усталяваныя дыпадносіны ў поўным аб'ёме з трыма арабскімі дзяржавамі – Егіптам (1979), Іарданіяй (1994) і Маўрытаніяй (1999). Апроч таго, Ізраіль да кастрычніка 2000 падтрымліваў адносіны з Марока і Тунісам на ўзроўні бюро па сувязях. У сувязі з абвастрэннем ізраільска-палесцінскага ўзброенага супрацьстаяння ў канцы 2000 гэтыя бюро былі зачыненыя, а Егіпет і Іарданія адклікалі сваіх паслоў з Тэль-Авіва. Пасля паспяховага чатырохбаковага (Ізраіль, ПНА, Егіпет і Іарданія) саміту ў Шарм аш-Шэйху 8 лютага 2005 Егіпет і Іарданія вярнулі паслоў у Ізраіль.

Эканоміка

Ізраіль займае вядучыя пазіцыі ў свеце ў сферы перадавых тэхналогій, вытворчасці кампутарных праграм, сістэм сувязі, аграіндустрыі, апрацоўцы дыяментаў. Развітыя таксама металаапрацоўчая, машынабудаўнічая (уключаючы авія- і суднабудаванне, у т.л. ваеннае), электратэхнічная, хімічная галіны і сельская гаспадарка.

У 2001-2003 ізраільская эканоміка перажыла цяжкі крызіс, звязаны з узброенай канфрантацыяй з палесцінцамі, а таксама з неспрыяльнай кан'юнктурай сусветнага рынку высокіх тэхналогій. З канца 2003 дзякуючы пачатай былым тады міністрам фінансаў Б. Нетаньяху праграме выхаду з эканамічнага крызісу азначылася ажыўленне ў гаспадарчым сектары.

Рост ВУП у 2006 склаў 5% (5,2% у 2005), дасягнуўшы ў абсалютным выразе 145 млрд.дол. ЗША, а ў разліку на душу насельніцтва – 21 тыс.дол. Экспарт павялічыўся на 7,7%, дасягнуўшы аб'ёму 65,1 млрд.дол.; імпарт – 63,6 млрд.дол. (павелічэнне ў параўнанні з 2005 годам на 5,9%). Дадатнае сальда знешнегандлёвага абарачэння склала 1,5 млрд.дол.

У краіне функцыянуе развітая сістэма аховы здароўя і сацыяльнага забеспячэння. Дзіцячая смяротнасць – адна з самых нізкіх у свеце (5,2 на 1 тыс. нованароджаных). Сярэдняя працягласць жыцця – 81 год у жанчын і 77 гадоў у мужчын. Аднак сур'ёзнай праблемай па-ранейшаму застаецца беспрацоўе, якая складае 8,8% (10,1% у 2004, 8,9% у 2005).

Асноўныя гандлёвыя партнёры – ЗША і краіны Заходняй Еўропы.

96% вартасці экспарту складаюць прамысловая прадукцыя і брыльянты. Важным артыкулам ізраільскага экспарту ў апошнія гады стаў продаж зброі. Ізраіль займае пятае месца ў свеце па экспарце ўзбраенняў, прыбыткі складаюць парадку 2,5-3 млрд.дол. у год.

Найбуйнейшае прафсаюзнае аб'яднанне – Усеагульная федэрацыя працаўнікоў Ізраіля (Гістадрут), якая валодае банкамі, прадпрыемствамі, страхавымі кампаніямі і т.п.